Thu giữ và trích xuất dữ liệu điện tử có hợp pháp không?

Trong quá trình điều tra vụ án hình sự hiện nay, dữ liệu điện tử từ điện thoại, máy tính cá nhân hoặc các ứng dụng nhắn tin như Zalo, Telegram, Signal… thường trở thành nguồn chứng cứ quan trọng.

1. Thu giữ và trích xuất dữ liệu điện tử có hợp pháp không?

Theo quy định của pháp luật tố tụng hình sự, việc thu giữ và trích xuất dữ liệu điện tử vẫn được coi là hợp pháp nếu đáp ứng đầy đủ các điều kiện sau:

Có quyết định tố tụng hợp pháp của cơ quan có thẩm quyền (ví dụ: quyết định khám xét, thu giữ vật chứng).
Việc mở khóa, trích xuất dữ liệu phải do cơ quan chuyên môn thực hiện, bảo đảm đúng kỹ thuật và quy trình nghiệp vụ.
Lập biên bản đầy đủ về quá trình thu giữ và trích xuất dữ liệu.
Có người chứng kiến theo quy định của pháp luật.

Căn cứ pháp lý liên quan gồm:

Điều 87, Điều 88, Điều 89, Điều 106, Điều 192, Điều 195 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015
Điều 26 Luật An ninh mạng 2018

Những quy định này nhằm bảo đảm việc thu thập chứng cứ điện tử được thực hiện đúng trình tự, tránh xâm phạm quyền riêng tư hoặc làm sai lệch dữ liệu.

2. Trường hợp dữ liệu gốc bị xóa hoặc thất lạc thì xử lý thế nào?

Trong thực tế, nhiều trường hợp dữ liệu điện tử gốc đã bị xóa hoặc không còn tồn tại, chỉ còn:

bản sao dữ liệu,
ảnh chụp màn hình,
hoặc dữ liệu được thu thập từ nguồn khác.

Theo quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự, những dữ liệu này vẫn có thể được xem là nguồn chứng cứ, nếu đáp ứng các điều kiện:

Có căn cứ xác định nguồn gốc của dữ liệu.
Dữ liệu được thu thập bởi người có thẩm quyền tố tụng.
Việc thu thập tuân thủ đúng trình tự, thủ tục tố tụng hình sự.
Nội dung dữ liệu phù hợp và được đối chiếu với các tài liệu, chứng cứ khác trong vụ án, chẳng hạn:
- lời khai của các bên liên quan,
- sao kê ngân hàng,
- dữ liệu từ nhà mạng,
- kết luận giám định kỹ thuật số.

Như vậy, ảnh chụp màn hình hoặc bản sao dữ liệu điện tử vẫn có thể được sử dụng làm chứng cứ, nếu cơ quan tiến hành tố tụng chứng minh được tính xác thực và nguồn gốc của dữ liệu đó.